ﺑﺳﻢاﷲالرحمن الرحیم
بهبود آموزش
آموزش وپرورش کیش –گروه آموزشی ریاضی دبیرستان –نیکزاد
مقدمه : به باور پژوهشگران ،آموزش فعالیتی فرهنگی است ، آنان به این نتیجه رسیده اند که تفاوت زیاد روش های آموزش در فرهنگ های مختلف وتفاوت کم آن ها در درون فرهنگ های معین شگفت آور است و اگرطالب آموزش بهتری هستیم باید به ویژگی های فرهنگی توجه داشته باشیم .
بیان مسئله :طی سالیان متمادی تدریس ریاضی در دبیرستان های مختلف کشور وروند آموزش در ایران در سال های اخیر ،و همین طور رشد کلاس های آموزشی آزاد و تنوع کتاب های کمک درسی ومشاهده عدم یادگیری عمقی مطالب درسی توسط دانش آموزان و گلایه دبیران راهنمایی ازمعلمان دبستان ها ودبیران دبیرستان ها از دبیران راهنمایی و ادامه گلایه ی توسط استادان دانشگاه ها ، درصدد بررسی این موضوع و دلایل مربوط به آن هستم .
در قدم اول مطالعه ی کتابی بنام "شکاف آموزشی" تحت عنوان "بهترین ایده ها از معلمان جهان برای بهبود آموزش در کلاس نوشته جیمز استیگلر وجیمز هیبرت) ترجمه دکتر محمدرضا سرکار آرانی- علی رضا مقدم ،چاپ 1383) انجام شد که مطالعه ای تطبیقی از نحوه آموزش ریاضی در کلاس هشتم در کشورهای آلمان و آمریکا وژاپن است مقاله ی زیر خلاصه ای از این کتاب ومقایسه با تدریس ریاضی در ایران است . این کتاب مجموعه ای از پژوهش های ویدیویی است که بعد از مطالعه بین المللی ریاضیات و علوم (TIMSS) درسال (1996)بین 41 کشور جهان شکل گرفته است در این پژوهش آمریکا بیستم و ایران جزﺀ هفت کشور بعد از آمریکا قرار گرفت در این کتاب سعی دارد به این سوال ها جواب دهد معلمان ریاضی معمولا از چه روش های استفاده می کنند؟ آیا آموزش ریاضی در همه جهان یکسان است ؟
پیشینه موضوع :قدر مسلم این است که آموزش در هر کشور تحت تاثیر ، هدف های آموزشی ،فرهنگ آموزش ،ساعات تدریس و میزان آن ، معلمان ودانش آموزان با باورهای متفاوت وعلایق متفاوت و انگیزه های آنان بر فرایند یاد دهی – یاد گیری است وبر اساس مطالعه این کتاب در سه کشورذکر شده به نکات زیر تاکید شده است.
1- آمریکا :بر توانایی معلمان تاکید دارند و به شرایط و ویژگی های متقاضیان شغل معلمی کم تر بها می دهند و آموزش ریاضی بر بخشی از مجموعه ی بسیار نازلی از مهارت های پایه تاکید دارد ومفاهیم را تعریف می کنند و به تعاریف واژه ها بیش تر اهمییت می دهند دانش آموزان بیش تر وقت خود راصرف کسب مهارت های پراکنده از طریق تمرین های تکراری می کنند.در آمریکا تدریس به بیان قوانین بر توسعه و گسترش روش های انجام کار اولویت دارد در نتیجه ،ریاضیات به پیروی از قوانین وتمرین تبدیل می شود وتغییر از یک موضوع به موضوع دیگر در مقایسه با آلمان و ژاپن خیلی بیشتر است .دراجرای درس ها وقفه بیشتری ایجاد می شود و دانش آموزان در کمترین سطح فرصت های یادگیری قرار دارند.در آمریکا معلمان ازوسیله آموزشی ، اورهد استفاده می کنند معلمان آمریکا اعتقاد دارند هر چه تفاوت های فردی بیشتر باشد مشکلات یادگیری بیشتر است وتقریبا حل مسائل را قبل از ارائه آن ها به دانش آموزان توضیح می دهد . الگوی ایالات متحده به موضوعات زیر اختصاص دارد : مرور مطالب قبلی ، نشان دادن چگونگی حل مسئله مربوط به آن جلسه ،تمرین کردن ،تصحیح تمرین کلاسی و ارائه تکلیف . 9% کار ها بوسیله دانش آموزان انجام می شود 70 % وقت کلاس صرف فعالیت گروهی می شود میانگین تراکم در کلاس ها 25 نفر است
2-آلمان: معلم خود را مالک ریاضی می داند ومطالب را در زمان مناسب ارائه می دهد.تمرین بیش تر ومشارکت گسترده دانش آموزان است و محتوا غنی وچالش بر انگیز است دانش آموزان فرصت بیشتری برای یادگیری غنی تر ی دارند. تکنیک دبیران ریاضی آلمان شامل استدلال و منطق است وهمچنین دقت لازم را دارد.مشخصه وصفت بارز آموزش در آلمان توسعه ی روش های پیشرفته است سطح ریاضی در آلمان بیشتر از آمریکا است ولی در هر دو کشور بیشتر کار توسط معلم انجام می شود. الگوی آلمانی از طریق توالی چهار فعالیت زیر شکل می گیرد مرور مطالب قبلی ، بیان مسائل مربوط به هر جلسه ،تبیین روش ها ی حل مسئله ،تمرین کردن . 70% وقت کلاس صرف فعالیت گروهی می شود 19% کار ها بوسیله دانش آموزان انجام می شود
3- ژاپن: معلم نقش میانجی دارد ومعلمان فعالیت کمتری دارند وبه دانش آموزان اجازه می دهند که روش های حل مسائل را خودشان کشف کنند و دانش آموزان نسبت به کشورهای دیگر کار ریاضی بیشتری انجام می دهند وبین نقش معلم و دانش آموزان توازن بر قرار است و بطور کلی در پایان هر درس جمع بندی بوسیله ی معلم انجام می شود در ژاپن معلمان از اورهد استفاده نمی کنند معلمان ژاپن مسائل چالش بر انگیز را مطرح می کنند تا آنان بتوانند راه حلی برای مسئله پیدا کنند معلمان به ندرت راه حل مسئله را در میانه ی درس نشان می دهند معلمان ژاپنی تفاوت های فردی را ویژگی طبیعی یک گروه فرض می کنند و به عقیده آنان تفاوت های درون گروهی مفید می باشند زیرا موجب می شوند معلمان طرح درس کاملتری داشته باشند.دانش آموزان برای کلاس درس احترام ویژه ای قائل هستند دارند و کلاس برایشان از قداست خاصی بر خوردار است ، الگوی ژاپنی شامل مراحل زیر است :مرور درس گذشته ،بیان مسئله مربوط به جلسه ، فعالیت گروهی یا فردی دانش آموزان ،بحث در باره راه حل ها،تاکید کردن بر نکات مهم درس وجمع بندی آن ها . 40 %کار ها بوسیله دانش آموزان انجام می شود 60% وقت کلاس صرف فعالیت گروهی می شود در ژاپن میانگین تراکم در کلاس ها 37 نفر است
4- مطالعه ی ویدیویی در ایران انجام نیافته و آتچه نوشته شده است بر اساس تجربیات 28 ساله نویسنده مقاله و مقایسه با محتوای کتاب شکاف آموزشی ، است .البته شامل بررسی کتاب های ریاضی نظام جدید که در حال حاضردر دبیرستان های ایران تدریس می شود، است . تقریبا می توان گفت کلاس های که در ایران تشکیل می شود ،شکل کلاس های آمریکا است پراکندگی درس ها زیاد وموضوعات متنوع است کار گروهی کمتر انجام می شود (تحقیق جامعی در این مورد انجام نیافته که چند در صد وقت کلاس صرف کار گروهی می شود ) در کتاب ها ،تمرین موضوعات درسی بسیار کم وزمان تدریس کوتاه وبه هرموضوع اشاره شده و چند تمرین مطرح شده وبه موضوع دیگری پرداخته شده است.به هر دلیل کلاس از طرف دفتر و عامل های دیگر قطع می شود و این گسیختگی وضعیتی عادی است در صورتی که این موضوع در ژاپن غیر عادی است تعامل بین همکاران بسیار کم است ومی توان گفت که همکاران اصلا فرصتی برای تعامل ندارند در صورتیکه درژاپن نه تنها مطالب را معلمان تعیین می کنند بلکه تمام فرآیند تدریس را با هم برنامه ریزی و ارزشیابی می کنند وانعکاس آن را در دانش آموزان بررسی می کنند و حتی تجدید نظردرتمام مراحل انجام یافته می کنند و مثال هایی که در سر کلاس درس می خواهند بیان کنند در مورد آن وتبادل بحث وتبادل نظر می کنند.و افتخار نتایج به تمام معلمان آن آموزشگاه تعلق دارد وگزارش همکاران درپایان سال به صورت کتاب منتشر می شود من نمی دانم به هر دلیل حرمت درس در ایران کم رنگ شده واحترام لازم به کلاس درس از طرف دانش آموز ضعیف است که خود یکی از معضلات آموزش در ایران است و کسانی در راس کار هستند به هزاران دلیل حاضر نیستند مثلا بجای 24ساعت در هفته 20 ساعت تدریس و4ساعت وقت گفتگو وتعامل به دبیران را بدهند آنان حتی نمی دانند که دبیرانی که دلسوزانه کار می کنند نه تنها 24ساعت مدرسه را کار می کنند بلکه ساعاتی از وقت استراحت خود را به تصحیح اوراق وآماده کردن سوال ومطلب برای کلاس خود هستند وبر خلاف تصور جامعه که معلمی کار سهل وساده ای است به فعالیتی سخت تبدیل شده است وشغل دشوار وطاقت شده است وهمکاران ما تحت فشارهایی از طرف مدیران و برنامه ریزان آموزشی و همین طور اولیای دانش آموزان هستند.
در ضمن تصور نویسنده مقاله ودیگر همکاران ریاضی بر این است که یادگیری سطحی انجام می شود به طور مثال در کلاس اول عبارات گویا (جمع وضرب ) تدریس شده ودانش آموز سال دوم ،مهارت قابل قبولی در این موارد ندارد ویا در مورد تابع در سال دوم بحث وانواع واقسام آن تقریبا مطرح وهمان دانش آموز در سال سوم تصور دقیقی از تابع ندارد.وهنوز هیچ مرجعی به خود زحمت پژوهش در این موارد نداده است وسوالاتی از این قبیل به ذهن می رسد . یادگیری در کلاس ها چه مقدار است ؟ آیا دانش آموزان مهارت سطحی در ریاضی به دست می آورند ؟ و روش های ارائه ی درس ریاضی در ایران چگونه است ؟ وهمین طور درس های دیگر ، آیا دانش آموزان درس دین وزندگی را می خوانند چقدر از آن در زندگی خود استفاده می کنند.در حال حاضر فقط قبولی کنکور و در صد قبولی امتحانات نهایی مورد ارزشیابی قرار می گیرد.
انجام اصلاحات
درطی 50 سال اخیر فعالیت های آموزشی در ژاپن تغییر قابل توجهی یافته است و این تغییرات آهسته ومداوم بوده است . مسئولان آموزش ژاپن سیستمی را ترتیب داده اند که به بهسازی تدریجی و افزایش اثر بخشی آموزش در طول زمان منجر می شود این سیستم شامل اهداف یادگیری واضح برای دانش آموز،حمایت مدیران و کار مداوم معلمان که سعی در بهبود تدریجی در فعالیت خود دارند می باشد و معلمان در گروه هایی به نام (کونای کنشیو Kounaikenshuu ) به پرورش حرفه ای خود مشغولند.
شرایط لازم برای بهبود :
در زیر 6 اصل که ایده های معلمان جهان برای بهبود آموزش در کلاس درس است ،بیان شده است
1-اصل بهبود مستمر و تدریجی آموزش (مطالعه مشارکتی درس با تشویق معلمان پژوهشگر در تدریس خود ودیگر همکاران خود وحتی بازدید ازکلاس های دیگر همکاران )
2-تمرکز مداوم بر هدف های یادگیری آموزش
3-تمرکز بر آموزش نه بر آموزگاران ( در واقع تغییر فرهنگ آموزش به مرور زمان )
4-بهسازی با توجه به زمینه ها (شرایط محلی وجغرافیایی)
5-بهسازی کار معلمان (معلمان باید در بهسازی مشارکت داشته باشند ، زیرا تنها افرادی هستند که بهبود یادگیری دانش آموزان را تضمین می کنند )
6-ایجاد سیستمی که بتواند از تجربه های خود بیاموزد ( سیستمی ایجاد شود که دارای حافظه باشد، متاسفانه هیچکدام از همکاران ما در مورد تجربه هایشان وبهبودی کلاس هایشان نمی نویسند )
آنچه مسلم است بهبود آموزش تغییری فرهنگی است بنا بر این باید مرحله به مرحله و آهسته انجام شود و مستلزم این است که روش یادگیری من معلم تغییر یابد (تا زمانی که ما از روش های معلمان خود پیروی می کنیم این تغییر انجام نمی شود) حال فرض کنید من معلم ویا مدیران مدارس در جهت تغییرات قدمی بردارند ، چه کسی حمایت می کند ؟ معلمان و حتی مدیران ما قدرت اجرایی در جهت ایجاد تغییرات را ندارند وباید از طریق حمایت مسئولان بالاتر خود مطمئن شوند و مسئولان رده های بالاتر زمانی می توانند مثمر ثمر باشند که وقت کافی برای ایجاد تغییرات را داشته باشند به طور مثال در کیش آنچه ما در سال های اخیر دیده ایم عوض شدن روﺀسای آموزش وپرورش در کوتاه مدت خواسته و یا نا خواسته بوده است وسخن آخر اگر معلمان بتوانند به افزایش یادگیری دانش آموزان در بلند مدت توجه کنند واصلاحاتی را که لازم است ،در فعالیت استاندارد اشاعه دهند ،آموزش در مسیر تبدیل شدن به یک تخصص واقعی قرار خواهد گرفت . اگر آموزش یک تخصص باشد ،معلمان مدارج تخصصی را از طریق اشتغال در این حرفه به دست خواهند آورد.
به طور مثال اگر همکاران ریاضی قبل از تدریس مبحث تابع درجلساتی در مورد ارائه آن به دانش آموز ازجنبه های شناختی وعاطفی ، روانی-حرکتی ،صحبت وتبادل نظر کنند واشکالات درس وکتاب را با هم مورد ارزیابی قرار دهند وبه یادگیری دانش آموز در طولانی مدت توجه نمایند ونسبت به درک دانش آموز از مثال های کتاب دقت نمایند و به طور مستمر اشکالات را بررسی وبه رشته تحریر در بیاورند وبه یکدیگر اطلاع دهند وکلاس های یک دیگر مورد ارزیابی قرار دهند وبه راه حل های فکرکنند تا درطولانی مدت توانایی همه ،دانش آموزان ایرانی بهتر شود و قدرت تجزیه وتحلیل آنان را بهتر وبرتر کند.
سخن آخر ،تنها رهبری قوی در بالاترین سطوح اجتماع و مشارکت وسیع مسئولان آموزشی ،مدیران ،معلمان و والدین موجب تداوم رویکرد نوین به بهبود آموزش خواهد شد.
و معلمان بر جسته قرن بیست ویکم کسانی هستند که باهمکاری یکدیگر بهترین ایده ها را در روح فعالیت استاندارد بدمند و برای بهبود یادگیری دانش آموزان در کلاس های با سطح متوسط تلاش کنند
منابع :شکاف آموزشی (نویسندگان : جیمز استیگلر ،جیمز هیبرت ، مترجمان دکتر محمدرضا سرکارآرانی،علی رضا مقدم ،چاپ 1383 ،چاپخانه مدرسه )
